India & Nepal - In het voetspoor van Maarten Olthof, 16 dagen

’s Middags reist u met een binnenlandse vlucht naar Gaya. Hier wordt u opgehaald door uw Indiase gids en een taxi met privéchauffeur, die u in enkele uren naar Rajgir brengen. U bevindt zich hier in Bihar, waar tegenwoordig voornamelijk moslims en hindoes wonen.

Maarten: “De naam Bihar is evenwel afgeleid van ‘vihara’ oftewel ‘klooster’, te verklaren door het grote aantal kloosters dat hier vroeger heeft gestaan. Rajgir ligt midden in een bergachtig en groen landschap dat onverwachts uit het droge en vlakke landschap van Bihar oprijst. Het is een aangenaam klein oord met veel parken, kloosters en zelfs een hindoetempel met warmwaterbronnen. Hier was vroeger de hoofdstad gelegen van het oude Magadharijk. De ‘cyclopenmuur’ van 48 km die de stad met haar 60.000 inwoners omgaf, is deels behouden gebleven. De muur telde destijds honderd poorten. De Boeddha verbleef hier graag vanwege de vele grotten in het gebied, de nabijheid van deze stad voor zijn dagelijkse bedelronde en zijn vriendschap met koning Bimbisara.”

’s Morgens bezoekt u niet ver van uw hotel het Venuvana (‘het bamboebos’), waar monniken voor het eerst hutten bouwden voor een droog verblijf tijdens het jaarlijkse regenseizoen.

Maarten: “De natte moesson bood monniken de tijd om onderling kennis uit te wisselen. Het klooster is als instelling hieruit voortgekomen en vormt zo een boeddhistische ‘uitvinding’. Het bamboebos is in ere hersteld en er is in de afgelopen decennia een grote Japanse tempel gebouwd. De grondlegger van het jaïnisme, Mahavira, was een tijdgenoot van de Boeddha die ook regelmatig in Rajgir verbleef. Er is hier dan ook een jaïnistisch instituut, Veerayatan, dat een klooster en een museum herbergt.”

’s Middags brengt u een bezoek aan de grotten waar kort na de dood van de Boeddha het eerste boeddhistische concilie werd gehouden.

Maarten: “Nog in het jaar dat de Boeddha overleed, kwamen zo’n 500 monniken bij elkaar om vast te stellen welke toespraken de Boeddha had gehouden en welke leefregels hij had aangegeven. De hier ontstane canon is later opgetekend en onder de naam ‘Tipitaka’ bekend geworden. Tijdens de bestijging van de heuvel naar de grot waar de eerste monniken indertijd bijeenkwamen komt u langs een hindoetempel met thermale baden. Uit boeddhistische bronnen weten we dat de Boeddha hier graag kwam, vooral toen hij op latere leeftijd last van zijn rug kreeg.”

Wandelduur 3-4 uur, 200 m stijgen en dalen over trappenpad.

’s Morgens brengt u een bezoek aan de Ratana-heuvel. 

Maarten: “Op de top van deze heuvel bevinden zich een Japans klooster en de witte Vishwa Shanti-stoepa oftewel World Peace Stupa. Hier wordt dagelijks voor de wereldvrede gereciteerd. Een kabelbaantje brengt u 150 meter omhoog. Hiervandaan daalt u te voet af over een geplaveid trappenpad naar de lager gelegen Gierenpiek, waar de Boeddha graag verbleef wanneer hij in Rajgir was. Deze bijzondere plek, met enkele grotten te midden van groene heuvels, is met behulp van oude beschrijvingen van vroegere pelgrims teruggevonden.”

U kunt de Ratana-heuvel ook zonder wandeling bezoeken. De Gierenpiek kan echter alleen te voet bereikt worden. De middag staat in het teken van de nabijgelegen ruïnes van Nalanda (‘onuitputtelijk in geven’).

Maarten: “Hier bevond zich vanaf de vijfde eeuw van onze jaartelling een immense boeddhistische universiteit waaraan vele duizenden monniken studeerden. Boeddhistische meesters van heinde en verre, tot uit China en Indonesië, kwamen hier studeren of zelfs lesgeven. Het complex was uiterst vernuftig gebouwd. U ziet hier tempels, kloosters met slaapvertrekken en plaatsen waar onderricht gegeven werd. Het meest in het oog springt de stoepa van Sariputra, een van de bekendste leerlingen van de Boeddha. De universiteit strekte zich ooit uit over een lengte van tien kilometer. Op dit moment is één kilometer, dus slechts tien procent, opgegraven.”

Op weg naar Bodhgaya bezoekt u Dungeshwari, een plaats die verbonden is met de zes jaren die voorafgingen aan de verlichting van Siddhartha.

Maarten: “Hier bezoekt u het klooster tegen de heuvel, met de grotten waarin Siddhartha vergeefs probeerde tot inzicht te komen door extreme ascese. Op de bergrug, die een prachtig uitzicht op de omgeving biedt, staan restanten van verschillende stoepa’s van meer dan duizend jaar oud. Dungeshwari ligt langs de pelgrimsroute  die ooit de belangrijkste boeddhistische pelgrimsplaatsen met elkaar verbond. Langs deze route kunt u een wandeling maken naar de plaats waar een uitgemergelde Siddhartha na zes jaar van vruchteloze ascese uiteindelijk een kom rijst van de herderin Soedjata aannam. Hij zag in dat deze weg hem niet het gewenste inzicht zou schenken, net zomin als de genotzucht in zijn jonge jaren als prins dat bood. De ‘middenweg’ was zijn nieuwe ontdekking. Voor Sujata werd later een grote stoepa gebouwd, waarvan de opgravingen pas in de afgelopen jaren zijn voltooid. Vanaf de stoepa wandelt u verder naar Bodhgaya, de plaats waar Siddhartha uiteindelijk de verlichting bereikte. Bodhgaya is de eerste van de vier belangrijkste boeddhistische pelgrimsplaatsen en vormt het spirituele centrum van de boeddhistische wereld."

Taxirit ca. 2,5u. Wandelduur circa 4 uur, 11 km, 100m stijgen en dalen over trappenpad. U loopt deels door een droge rivierbedding. Na regen kan het zijn dat hier nog water in staat. De verschillende bezichtigingsplaatsen zijn ook met de taxi bereikbaar, waardoor u de wandeling eventueel grotendeels kunt overslaan.

’s Morgens brengt u een bezoek aan de Mahabodhi-tempel, gelegen in een fraaie tuin. Op deze plaats bereikte Siddhartha op 35-jarige leeftijd onder de bodhiboom de staat van verlichting en werd hij de Boeddha (‘ontwaakte’).

Maarten: “In Bodhgaya bezoek ik op de plaats waar de Boeddha verlichting bereikte de meer dan vijftig meter hoge Mahabodhi-tempel, die hier al in de vijfde eeuw gebouwd is. Tibetanen, Japanners en Europeanen, de hele boeddhistische wereld lijkt hier samen te komen: een geweldige ervaring van verbroedering. Want ieder komt hier met dezelfde vraag: wat is dat, ‘verlichting’? Wat zei de Boeddha hierover? Wat betekent verlichting vandaag-de-dag? Kan ook ik verlicht worden? Of heb ik, als ik aandachtig kijk, verlichting als boeddhanatuur al in mij, zoals het boeddhisme aangeeft? De Boeddha gaf daarvoor een wijze raad mee: ‘Be your own lamp!’”

’s Middags kunt u in Bodhgaya een bezoek brengen aan verschillende kloosters en aan een tientallen meters hoog Boeddhabeeld. Interessant is dat elk boeddhistisch land hier een klooster in de eigen, ‘nationale’ bouwstijl heeft opgetrokken. Een prachtig voorbeeld hiervan is het kleurrijke Bhutanese klooster. Er is gelegenheid te mediteren in of bij de fraaie tempels van Bodhgaya.

Maarten: “U kunt een bezoek brengen aan het huis van het gezin van Pappu, hij nodigt u zelfs uit voor een diner op zijn dakterras. Pappu liep in 2003 met mij een deel van de voettocht die de pelgrimsplaatsen verbindt en  hij komt in mijn boek dan ook regelmatig aan de orde. Zijn familie heeft een ‘Lassi corner’ met uitzicht op de Mahabodhi-tempel, een heerlijke plaats om even uit te rusten en bij een drankje de stroom boeddhistische pelgrims aan je voorbij te laten trekken.”

Per taxi verplaatst u zich in ruim 7 uur naar Varanasi, in de Engelse koloniale periode ‘Benares’ geheten.

Maarten: “Varanasi is een van de oudste steden ter wereld en was al 2500 jaar geleden tijdens het leven van de Boeddha van grote betekenis. De Boeddha verzette zich indertijd tegen de offerpraktijken en de macht die de brahmaanpriesters hierbij uitoefenden. In prachtige parabels zette hij uiteen dat het brengen van offers de mens uiteindelijk niet zal helpen, maar dat ieder verantwoording voor de eigen daden moet opvatten. Vandaag de dag is deze majestueuze stad voor hindoes uit de hele wereld evenwel nog steeds de belangrijkste pelgrimsplaats. Pelgrims brengen er ’s avonds een vuuroffer aan de machtige Gangesrivier, nemen ’s ochtends in het licht van de opgaande zon een bad in het gewijde rivierwater, mediteren op de ghats – de trappen langs de oever – of doen er hun yogaoefeningen. Hindoes beschouwen het als gunstig voor hun karma wanneer zij hier overlijden. De hele dag door worden aan de oevers van de Ganges dan ook doden gecremeerd. Varanasi laat ons laat zien waar de Boeddha zich tegen afzette en roept de vraag op wat gebed kan betekenen: het indienen van een wensenlijst of zelfonderzoek? Hoe dan ook, ook op de boeddhistische pelgrim maakt Varanasi een diepe indruk.”

Vandaag bezoekt u Sarnath, de tweede van de vier belangrijkste boeddhistische pelgrimsplaatsen. Zonder Sarnath zou de wereld het boeddhisme niet gekend hebben. Nog in hetzelfde jaar dat de Boeddha de verlichting bereikt had, liep hij de meer dan 200 kilometer van Bodhgaya naar Sarnath om er zijn inzichten met een aantal vrienden te delen. Men zegt wel dat de Boeddha in Sarnath ‘het wiel van de leer in beweging heeft gezet’. Dit gebeurde in het hertenpark, dat inmiddels in oude glorie is hersteld. 

Maarten: “Officieel is Sarnath de plaats waar de Boeddha zijn filosofie uiteenzette. Maar lopend tussen de restanten van enorme tempels, kloosters en stoepa’s ervaar ik Sarnath vooral als plaats van compassie. Hier deelde de Boeddha het beste wat hij in zich had: zijn inzichten. Hij zette uiteen hoe mensen onnodig leed toevoegen aan datgene wat onvermijdelijk is en gaf verscheidene aandachtsoefeningen voor een gelukkiger leven. Bijzonder dat ik deze inzichten in steen gebeiteld hier kan lezen, op de plaats waar de Boeddha ze heeft toevertrouwd aan zijn eerste volgelingen ‘uit mededogen met de wereld, tot heil en geluk’. Onwillekeurig roept Sarnath mij op te onderzoeken wat ik zelf aan de wereld kan bijdragen.”

De teksten, die ook in het documentatiemateriaal zijn opgenomen, gaan over ‘de vier edele waarheden’ en ‘het achtvoudige pad’, waarlangs lijden kan worden verminderd. Het heldere taalgebruik in deze teksten maakt ook op menige niet-boeddhist indruk.

In het museum van Sarnath ziet u het wereldberoemde kapiteel van de monolithische edictzuil van keizer Ashoka en voorts een van ’s werelds fraaiste Boeddhabeelden, uit de Gupta-periode rond vijfde eeuw van onze jaartelling, de gouden eeuw van India. Aan het eind van de dag maakt u een boottocht over de Ganges om vanaf het water de imposante vuurceremonie gade te slaan.

De dag is vrij te besteden. U kunt Varanasi op eigen gelegenheid verkennen. Interessant zijn de ghats langs de Ganges, de Durga-tempel, de Tulsi Manas-tempel (waarin het complete Ramayana-verhaal wordt uitgebeeld), het Ramnagar-fort van de Maharadja van Varanasi, de Gouden tempel (gewijd aan Shiva), de Bharat Matatempel (gewijd aan en met een plattegrond van India) en de Alamgir-moskee. De stad is ook bekend om haar zijde, verwerkt in smaakvolle sari’s, blouses, stropdassen enzovoort.

U staat vroeg op voor een tweede boottocht over de Ganges, ditmaal om bij opgaande zon getuige te zijn van de badende pelgrims en van de rituelen die yogi’s en sadhoes, vrome Indiase asceten, hier uitvoeren. Voor Indiërs vormt een bad in de Ganges een zuiverende daad, hoe verontreinigd het rivierwater ook moge zijn. Sommigen beschouwen het water zelfs als geneeskrachtig.

Maarten: “Aansluitend heeft u de mogelijkheid om een wandeling langs de Ganges te maken over de zanderige westelijke oever. Op deze oever komt bijna niemand, want een legende verhaalt dat wie hier sterft, herboren wordt als een ezel! Tijdens de moesson loopt het water wel een kilometer deze oever op. De wandeling doet aan een strandwandeling denken en geeft een goede indruk van de vele dagen dat ik langs de Ganges en de Gandak heb gezworven.”

In zo’n 8 uur verplaatst u zich per taxi naar Kushinagar, de derde van de vier belangrijkste boeddhistische pelgrimsplaatsen. Hier ontsliep de Boeddha op tachtigjarige leeftijd nadat hij 45 jaar lang door Noord-India had getrokken om zijn inzichten met anderen te delen. In die periode kreeg hij vele aanhangers in alle lagen van de bevolking.

Vandaag hebt u ruim de tijd om de verschillende tempels en historische overblijfselen in Kushinagar te bezoeken. In een verstild park bevinden zich de Parinirvana-stoepa en de gelijknamige tempel, met een beeld uit de vijfde eeuw van een liggende Boeddha. Dit is de plaats waar de Boeddha is ontslapen. U treft hier restanten van een oud kloostercomplex aan. In de afgelopen decennia zijn in Kushinagar door boeddhisten uit diverse landen nieuwe kloosters en tempels gebouwd. Er is ook een klein museum. 

Maarten: “In Kushinagar mediteer ik bij een Boeddhabeeld op de plaats waar de Boeddha ontslapen is. De plaats ontroert mij door de menselijkheid van de Boeddha. Al was zijn boodschap revolutionair, hij werd niet vermoord door tijdgenoten, maar stierf op tachtigjarige leeftijd aan een gewone voedselvergiftiging. Onvermijdelijk gaan mijn gedachten hier terug naar dierbaren die mij tot nu toe zijn ontvallen, naar het onophoudelijke sterven dat op dit moment plaatsvindt en naar de dood die ook mij uiteindelijk wacht – een intense ervaring. Bovenal wordt mij hier duidelijk dat Kushinagar niet alleen de plaats is om de dood van de Boeddha te herdenken, maar misschien nog meer de plaats waar de Boeddha opnieuw geboren kan worden!

Verderop bij een riviertje ligt een enorme asstoepa op de plaats waar de Boeddha is gecremeerd. Ontnuchterend is het te weten dat na de crematie van de Boeddha nagenoeg een oorlog uitbrak tussen de belangrijkste koninkrijken over de vraag wie de as van de gecremeerde Boeddha mocht bezitten. Uiteindelijk werden de as, de sintels en de urn over tien stoepa’s in Noord-India verdeeld. In de derde eeuw van onze jaartelling zou keizer Asjoka de inhoud van deze stoepa’s verder hebben verdeeld over vele stoepa’s, verspreid over zijn immense rijk, dat het huidige India omvatte en zich verder uitstrekte tot in Afghanistan.” 

Afhankelijk van de beschikbaarheid overnacht u vannacht in Kushinagar of in Shivpatinagar. In het laatste geval rijd u vandaag na de lunch in circa 4 uur naar Shivpatinagar.

Als u de afgelopen nacht in Kushinagar hebt overnacht, reist u vandaag naar het voormalig maharadja-jachtverblijf in Shivpatinagar en gebruikt u daar de lunch. Daarvandaan reist u naar Lumbini in Nepal. U passeert de Indiaas-Nepalese grens en handelt daar grensformaliteiten af. Vandaag neemt u afscheid van uw Indiase gids en chauffeur.

Maarten: “Lumbini is de plaats waar de Boeddha als Siddhartha (‘hij die zijn doel bereikt’) werd geboren. Lumbini, de vierde van de vier belangrijkste pelgrimsplaatsen van het boeddhisme, was in de tijd van de Boeddha een parkachtig gebied. Naar plaatselijk gebruik ging koningin Maya, in verwachting van Siddhartha, op weg naar haar ouderlijk woonplaats om haar eerstgeborene te baren met de bijstand van haar moeder. Onderweg, in het park Lumbini, werd het kind onverwachts geboren. Opmerkelijk is dat Siddhartha net als Jezus niet thuis, maar onderweg ter wereld kwam. En er zijn meer gelijkenissen tussen beide geboorteverhalen. De luister van het park van weleer is in ere hersteld. Er broeden hier kraanvogels en regelmatig wordt er de nilgai (blue buck), de grootste antilopensoort ter wereld, gesignaleerd. In het gebied zijn ’s avonds vaak jakhalzen te horen.”

Bezoek aan de geboorteplaats van Siddhartha in de Sacred Garden, omgeven door de Mayadevi-tempel, de Ashoka-zuil en de Sacred Pond. Hier zijn enkele jaren geleden opgravingen voltooid die de gehele boeddhistische gemeenschap nog duidelijker hebben gemaakt dat Lumbini de plaats is waar prins Siddhartha is geboren. Veel landen hebben hier een klooster laten verrijzen, steeds in de eigen, ‘nationale’ stijl, zoals het Birmese klooster en de fraaie Chinese tempel. Er is een klein museum.

Maarten: “In Lumbini zie ik een afbeelding van het geboortetafereel. Bij de aanblik van de barende moeder besef ik dat het hier niet alleen gaat om de geboorte van de Boeddha. In gedachten verzonken zie ik opeens mijn eigen moeder, aan wie ik mijn leven te danken heb. Ik zie mijn eigen geboorte. Ik zie de cellen die ieder moment in mijn lichaam ontstaan en de golf van geboorten die onafgebroken over de wereld trekt.

Bezoekt u in Lumbini ook de aan de noordkant gelegen Japanse Vishwa Shanti-stoepa. Wellicht is Tatsuma Sato aanwezig in de kleine tempel die ernaast ligt. Hij liep de eerste en laatste kilometers van mijn duizend kilometer lange pelgrimage en gaf mij behulpzame adviezen voor mijn tocht. Zijn eerste advies, waarmee ik ook mijn boek begin, was: “Ga zonder angst, als je bang bent zul je anderen angst aanjagen.” Een open deur, maar ook een eye opener. De raad was weliswaar van toepassing op mijn voettocht door onveilige streken van India, maar geldt eigenlijk voor alles wat je in het leven onderneemt! In de tempel is’s middags na vier uur in principe een dienst waarin voor de wereldvrede wordt gereciteerd. Hierbij slaat men ritmisch op handtrommels en op de taiko, een indrukwekkende Japanse trommel.” 

U kunt de verschillende tempels lopend bezoeken of kunt ervoor kiezen met een riksja te gaan. De afstand van het hotel tot de Vishwa Shanti-stoepa is hemelsbreed 5 km.

’s Morgens brengt u een bezoek aan het 30 km verder gelegen Kapilavastu. Op 29-jarige leeftijd besloot Siddhartha zijn woonplaats te verlaten en net als veel tijdgenoten op zoek te gaan naar inzicht over het ontstaan van lijden en mogelijkheden om dat lijden te verminderen.

Maarten: "U ziet hier onder meer de restanten van een ‘paleis’ en de zogenaamde ‘oostelijke poort’, waarlangs Siddhartha zijn stad verlaten zou hebben. De omgeving van Kapilavastu werd destijds gedomineerd door oerwoud en moerassen en noordwaarts door de aanblik van de Himalaya. Bij helder weer is vanaf de opgraving zelfs een van de hoogste bergen ter wereld te zien: de Dhaulagiri, een van de veertien achtduizenders. Dit verklaart waarom Siddhartha indertijd naar het zuiden trok: daar lag het zwaartepunt van de toenmalige samenleving, met belangrijke handelscentra langs goed begaanbare wegen. Behalve Nepal beweert opmerkelijk genoeg ook India een Kapilavastu te bezitten, op slechts enkele kilometers afstand, even ten zuiden van de landsgrens. Uiteraard zijn nationalistische sentimenten hierbij niet van de lucht. We weten uit onder meer boeddhistische bronnen dat Kapilavastu nog tijdens het leven van de Boeddha werd verwoest. De algemeen aanvaarde opvatting is dat de stad is herbouwd ter hoogte van het huidige Indiase Kapilavastu, maar dat Siddhartha zijn jeugd heeft doorgebracht op de plaats die u vandaag bezoekt."

’s Middags verplaatst u zich met een binnenlandse vlucht naar Kathmandu met mogelijk spectaculair zicht op onder meer de Dhaulagiri en andere toppen van de Himalaya, zoals de Annapurna, een andere achtduizender. Uw kwaliteitshotel in Kathmandu, smaakvol opgetrokken in de kenmerkende Newari-stijl, ligt in een rustige wijk en beschikt over een fraaie tuin en een comfortabel dakterras.

’s Morgens brengt u een bezoek aan de reusachtige, 140 m hoger gelegen stoepa van Swayambunath, ook wel de ‘apentempel’ genoemd vanwege de vele resusaapjes die hier rondzwerven. Bij deze tempel gaan hindoeïsme en boeddhisme vrijwel naadloos in elkaar over. U kunt via een trappenpad naar boven lopen, maar de taxi kan u ook afzetten op de parkeerplaats achter de tempel, waardoor u amper hoeft te klimmen.

Na de lunch brengt u een bezoek aan de oude stoepa van Bodnath, eveneens gigantisch van afmetingen en gelegen aan de vroegere handelsroute naar Tibet. Bodnath heeft altijd een sterke band met de Tibetaanse hoofdstad Lhasa gehad en vormt ook nu nog een belangrijke pelgrimsplaats voor Tibetaanse boeddhisten.

Als de tijd het toelaat kunt u voorts een bezoek brengen aan de hindoetempel Pashupatinath, gewijd aan Shiva. Dit is de belangrijkste hindoetempel in Nepal en tevens een hindoeïstische pelgrimsplaats. Net als in Varanasi worden hier doden gecremeerd: op de oever van de Bagmati-rivier, waarvan het water in India in de Ganges uitstroomt. Een bezoek aan Pashupatinath is altijd indrukwekkend, alleen al door de wijze waarop men hier met dood en rouw omgaat. Aansluitend rijdt u in een uur naar de in 2007 geopende Vajra Academy in Lalitpur, een project van Stichting Vajra.

Maarten: “Stichting Vajra heb ik in 1997 opgericht voor projecten in Nepal, waar meer dan de helft van de bevolking moet rondkomen van € 1,50 per persoon per dag. We werken intensief samen met onze Nepalese zusterorganisatie, de onafhankelijke Vajra Foundation Nepal. Door de inzet van uitsluitend vrijwilligers hebben we overheadkosten van vrijwel nul procent. Samen bouwen we scholen, verstrekken we studiebeurzen, voeren we medische projecten uit en hebben we een van de grootste zonneovenprojecten ter wereld opgezet. Sinds 2008 koken namelijk in de Bhutanese vluchtelingenkampen in Oost-Nepal 85.000 mensen met onze zonneovens.

Samen met vrijwilligers van Vajra Foundation Nepal bezichtigt u de school en het in 2011 geopende internaat. Op deze school met kwaliteitsonderwijs krijgen kinderen uit lage kasten en arme gezinnen een kans. De Vajra Academy is de eerste ‘groene school’ in Nepal. Zo leveren zonneboilers er warm water en met de zonnekeuken op het dak van de school kunnen elke dag honderden schoolmaaltijden worden bereid. Schijnt de zon een dagje niet, dan koken de koks op biogas, afkomstig uit een installatie op het terrein. Die verwerkt de stalmest van de Vajra-koeien, die voor schoolmelk worden gehouden. Zo leren kinderen er spelenderwijs de mogelijkheden van duurzame energiebronnen kennen en worden ze aangemoedigd op een creatieve manier naar duurzame oplossingen te zoeken.

U hebt gelegenheid met leerlingen en vrijwilligers van gedachten te wisselen, of misschien met oprichter Ramkaji Paudel, als hij aanwezig is. Ramkaji speelt aan het einde van mijn boek een rol. Hij loopt met mij mee in de vredesmars vanaf de Nepalese grens naar Lumbini. U gebruikt uw op duurzame wijze gekookte maaltijd in de Vajra Academy: op een zonnige dag bereid met zonne-energie, anders met biogas.”