SNP schoolt reisleiders voor risicogevoelige reizen

Reizen door ruige landschappen is een belevenis. Maar niet geheel zonder risico’s. SNP ontwikkelde de afgelopen jaren een doortimmerd opleidings programma voor reisleiders. In 2012 is het zover: dan is iedere leider van risicogevoelige reizen geschoold en gekwalificeerd.

Veiligheid voorop!

Onlangs maakte ik voor dit magazine een reportage in een berggebied. Een maand eerder was de streek geteisterd door overstromingen. Ik traverseerde een steile helling over een goed geoutilleerd bergpad. Maar halverwege hield het pad ineens op. Weggeslagen door modderstromen. Vijf meter verder ging de route ongeschonden verder. Vijf duizelingwekkende meters: het pad was gereduceerd tot een dertig centimeter breed spoor over een instabiele modderbodem, langs een afgrond van tientallen meters. Voet voor voet balanceerde ik naar de overzijde.
Dezelfde week volgde een SNP-reisgroep de route tot het punt waar het pad was weggeslagen. De reisleider keerde om. Hij toonde zich verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn groep. Een wijze keuze.

In dit geval was terugkeren probleemloos. Maar wat had de reisleider moeten doen als terugkeren onwenselijk of zelfs onmogelijk was? Had hij een nieuwe route moeten openen? De moeilijke passage afzekeren met touw? De reddingsdienst bellen? En wat als er dan geen telefoonbereik was? Misschien nog belangrijker: had de reisleider het probleem voorafgaand aan de tocht kunnen voorzien en hierop kunnen anticiperen?

Optimaliseren van klantveiligheid
Een reis leiden door complex terrein is specialistenwerk. Een verantwoordelijke taak. Dat verantwoordelijkheidsbesef is diep geworteld bij SNP. Al jaren werkt SNP aan de doorontwikkeling van het opleidingsprogramma voor reisleiders: de SNP Scholing. In 2009 is een nieuwe module van start gegaan: de Z-scholing, een opleidingsprogramma voor reisleiders die opereren in complexe terreinen wereldwijd.

In 2012 is het zover. Dan mogen alleen gecertificeerde reisleiders reizen begeleiden met hoge risicogevoeligheid. Een nationaal belangrijke ontwikkeling volgens Erik van de Pol, dertig jaar gids, twintig jaar SNP-reisleider en instructeur van diverse SNP-cursussen. In samenwerking met een deskundigenteam heeft Erik de Zscholing vormgegeven. ‘SNP hanteert internationaal geldende veiligheidsnormen, toegespitst op het eigen reisprogramma. Ik durf te zeggen dat wij een voortrekkersrol vervullen op veiligheidsgebied in de Nederlandse reiswereld.’

Intensieve zomertraining
Erik is sinds 2007 tevens veiligheidscoördinator; hij beoordeelt iedere SNP-reis in complexe terreinen op veiligheidsaspecten, in samenspraak met productmanagers en soms ook met reisleiders die de reis goed kennen. Zijn werkwijze is tweeledig. Allereerst probeert hij waar mogelijk risicogevoelige reistrajecten te verleggen met behoud van reiskarakter. Daarna categoriseert hij de reis op risicogevoeligheid: zomerreizen van Z1 tot en met Z4, winterreizen van W1 tot en met W5.
De categorisering is gebaseerd op strikte criteria. Globaal staat Z1 voor controleerbaar terrein, Z2 voor iets minder makkelijk terrein, Z3 voor complex terrein met groter calamiteitenrisico en Z4 voor het hooggebergte. Reizen met hogere veiligheidsgevoeligheid bevinden zich in de categorie Z3 en Z4. De Z3-cursus is de meest intensieve zomercursus voor reisleiders: een week in de Zwitserse Alpen. De Z4-opleiding staat niet op zichzelf; twee losse modules over (hoogte)ziekten wereldwijd vormen een aanvulling op Z3.
Het winterscholingsprogramma is ongedifferentieerd; tijdens een cursusweek in de Alpen kwalificeert een reisleider zich voor reizen variërend van W1 tot W5.

SNP schoolt haar reisleiders al bij de poort: iedere aspirant-reisleider doorloopt een opleidingsweekend in Nederland, theoretische cursussen en een vijfdaagse cursus in de Ardennen. Erik: ‘De reisleider speelt verschillende rollen: bazig, terughoudend of juist motiverend. De groep reageert, een dialoog is geboren. Ik zie cursisten per dag groeien.’
Een beginnend reisleider kwalificeert zich voor reizen met risiconiveau Z1 of Z2. Maar dan de belangrijkste leerschool: op pad met een reisgroep. Als de reisleider goed presteert op Z2-niveau en graag zwaardere reizen wil leiden, kan hij deelnemen aan de Z3-opleidingsweek.

Autonoom beslissingen nemen
Een Zwitserse berghut op 2061 meter hoogte herbergt de Z3-cursisten. Altijd in de maand juni; dan ligt er op deze hoogte nog veel sneeuw, terwijl het landschap lager het meest sneeuwvrij is. Erik: ‘Uiteenlopende terreinomstandigheden bieden cursisten de mogelijkheid om veel ervaringen op te doen, overeenkomend met condities die ze intercontinentaal kunnen aantreffen.’ Veel veiligheidsaspecten passeren de revue: routeplanning, oriëntatie, reddingstechnieken, weerkunde, EHBO. En omgaan met onvoorziene situaties, zoals weggeslagen paden, traverseren over sneeuwvelden en gaan door diepe sneeuw. Cursisten leren niet alleen problemen oplossen, maar leren ook in een vroeg stadium anticiperen op problemen die zich kunnen voordoen onder gegeven omstandigheden. Overigens, de cursusomstandigheden overtreffen de gemiddelde Z3-reis in zwaarte. Volgens Erik een bewuste keuze: ‘Een reisleider heeft reserves nodig om adequaat te kunnen handelen bij onvoorziene omstandigheden.’

Intervisie is volgens Erik het sleutelwoord. Cursisten krijgen beurtelings de dagleiding. In het geval van een weggeslagen pad maakt de dagleider een handelingskeuze. Docenten observeren en signaleren eventuele fouten of adviseren. Maar zeker zo leerzaam is de groepsdiscussie achteraf. ‘Intervisie creëert bewustzijn. De reisleider leert de consequenties van zijn handelen te doorzien. Wij als docenten scheppen een helder kader waarin we aangeven welke handeling veilig is en welke niet. Een reisleider leert autonoom verantwoorde beslissingen te nemen.’

Feedback van collegae
Jan Oome is elf jaar SNP-reisleider. In juni 2010 deed hij de Z3-cursus. En niet alleen vanwege de verplichting in 2012. Bovenal wilde Jan collegiale feedback, die hij in de praktijk zelden krijgt.
Hij onderschrijft Eriks loftuitingen op de kracht van intervisie. ‘De sfeer was goed en constructief. De meeste cursisten waren ervaren reisleiders. Eigenwijze mensen, gewend om leiding te geven. Die zijn niet bang hun mening te geven. En juist de pittige groepsdiscussies waren leerzaam.’

‘Een grote stap voorwaarts op veiligheidsgebied in de Nederlandse reiswereld’, zo kwalificeert Jan de Z3- en Z4-opleiding van SNP. Hij adviseert zowel ervaren als beginnende reisleiders de Z3-opleiding. ‘Natuurlijk, een beginnend reisleider profiteert maximaal. Zo had ik bepaalde beginnersperikelen wellicht niet gehad na een Z3-opleiding. Maar ook als ervaren kracht heb ik bijgeleerd. Sterker, ik zou de cursus best nog een keer willen doen. Want op veiligheidsgebied is het leerproces oneindig.’

Zo leerde en vervolmaakte hij alpiene technieken: uitglijdende groepsgenoten in de sneeuw tot stilstand te brengen en mensen aan touw inbinden over een sneeuwveldje. En zijn vermogen groeide om een naderende weersomslag te voorspellen. De cursus heeft Jans mogelijkheden vergroot. ‘Ik kan verantwoord afwijken van het programma bij lastige terreincondities. En ik kan creatiever en veiliger omgaan met weersveranderingen. Ik haal simpelweg meer uit een reis.’